Abu Iso Muhammad at-Termiziy To'liq. ismi Muhammad ibn Savra ibn Muso ibn az-Zahhok Abu Iso as-Sullamiy az-Zariyr al-Buriy at-Termiziy bo’lgan bu alloma milodiy 824 yilda Termiz shahri yakinidagi Bur kishlorida O’rtahol oilada tavallud topgan. Bu zotning butun hayoti va faoliyati Termizda o’tgan, shuning uchun bu shahar nomini ikkinchi nisba` kdlib olgan. As-Sam`oniy "Kitob al-ansob" asarida at-Termiz kuyidigi so'zlarni keltirgan: "Bobom asli Marvdan bo’lgan, u Lays ibn Sayyor davrida yashagan, keyin Termizga kuchib o’tgan

Muhammad at-Termiziy turli fanlarni, aynik-sa, hadisi nabaviyyani urganishga erta havas kuygan. Keyinchalik bilimini oshirish uchun Sharq, mamlakatlari bo’ylab uzok vakd- safarda yurgan, kup yillar Makka va Madinada yashagan, u erda kuplab mashhur olimlar bilan uchrashgap, Imom al-Buhoriy, Imom Muslim, Imom Abu Dovud ibn Sayyid ibn Abdurahmon, Muhammad ibn Bashshor, Ali ibn Hajar al Marvaziy, Ahmad ibn Muniy`,

Muhammad ibn al-Musanno, Sufyon ibn Vakiy` sin-gari mashhur muhaddislardan ilm va tajriba urgangan.
Ayni mahalda Imom Muhammad at-Termiziyning shogirdlari ham kam bulmagan. Uning shogirdlari Makhul ibn al-Fazl, Muhammad ibn Mahmud An-bar, Hammod ibn Kulayb ash-SHoshiy, Ahmad ibn YUsuf an-Nasafiy, Abu l Abbos Muhammad ibn Mah-bub al-Mahbubiy va boshqalar bo’lgan. Imom Mu­hammad at-Termiziyiing ustoz va shogirdlari orasi-da turli mamlakatlar va halklar vakillari bo’lgan.
Muhammad at-Termiziyga ustozi va safdoshi Imom al-Buhoriy katta ta`sir kursatgan. Bu ikki bo’yuk muhaddis 863 - 868 yillar oralirida Nisho-purda taiishishgan. Bu Imom al-Buhoriy Sharq mamlakatlari bo’ylab kilgan rihlatdan so’ng Ni-shopurda yashab, hadisi nabaviyyadan sabok, bera-stgan vak,t edi. Muhammad at-Termiziy uzining aso-siy asari "Al-Jomi` al-kabiyr" asarida Imom al Buhoriy bilan kdlgan suhbatlaridan olgan naf hak,ida minnatdorlik bilan yozgandi.
Ikki allomaning chambarchas hamkorligi 870 yil - Imom al-Buhoriy vafotigacha davom etdi. At-Termiziyning uz ustozi va safdoshiga kattik, mehr k,uygani hakida "Tazkirat ul-huffoz" asari mual-lifi SHamsuddin az-Zahabiy guvohlik beradi. Uning yozishicha, at-Termiziy uz ustozining vafoti tufayli kdttik, kayru-alamga botib, kup yirlaga-nidan hatto kur bo’lib kolib, uzok, yillar kuzi ojiz holda yashagan.
Sharqning kup shaharlarida, shu jumladan Sa­markand va Toshkentda at-Termiziyning kuplab sho­girdlari bo’lgan. SHon-shuhrat unga vafotiga -892 yilga kadar hamroh buldi va olimdan keyin ham kup asrlar sunmadi.
Imom Muhammad at-Termiziy boy ma`naviy me-ros koldirdi. U umr bo’yi hadis tupladi va ular­ni tartibga solish bo’yicha ulkan ishni amalga oshir-di. Alloma undan ortik, risola yozgan. Ular ora-sida "Al-Jomi` al-kabiyr" (uni yana "Sahiyh at-Termiziy" yoki "Sunan at-Termiziy ham deyila-di), "Ash-SHamoil an-nabaviyya", "Kitob at-Ta-rih", "Kitob al-Ilal", "Kitob az-Zuhd", "Kitob al-Asmo val-kuna", "Asmo as-sahoba", "Risola fil-hilof val-lsadal" va boshkd asarlari bor.
«Al-Jomi` al-Kabiyr»
Imom at-Termiziyning ilmiy-ma`naviy mero-sida "al-Jomi` al-kabiyr" asosiy urin to’tadi. XV asr arab tarihchisi Ibn Hajar al-Askdloiiy yozishicha, Imom at-Termiziy bu asarini 884 yilda tugallagan, bu paytda u ning yoshi 60 ga yakdnlashib qolgan, ilmda katta tajriba tuplab, "imom" rutbasini olgan edi. Bu asar kulyozmalari jahon-dagi kuplab kulyozma hazinalarida saqlanib kol-gan. Toshkentda, Fanlar akademiyasining Abu Ray-hon Beruniy nomidagi sharqshunoslik institutida "al-Jomi` al-kabiyr"ning ayrim kulyozma nusha-lari mavjud. Bu tuplam kimmatli manba sifati-da K,ohira, Bayrut, Damashk va boshqa shaharlarda bir necha bor chop etilgan. IX asr hadisshunoslik tarihida oltin davr hisoblanishi ma`lum, bo’yuk muhaddislar Imom al-Buhoriy va Imom Muslim-larning samarali faoliyati shu asrga turri kela-di. Ularning asar lari hadisshunoslik ilmi rivo-jiga ulkan ta`sir kursatdi. Imom at-Termiziy ularning yo’lidan borib, hadislarni sahiyh (turri), hasan (yahshi), rariyb (ralat, uncha isho-nib bulmaydigan), zaif (yetarlicha turri bulmagan) va hokazolarga ajratdi. Imom at-Termiziyning bu asarida fikd bo’yicha kuplab ma`lumotlar bor. SHuning uchun ko’pincha "Sunan at-Termiziy" nomi bilan ham ataladi. Ushbu tuplamda rasululloh Muhammad alayhissalomning ahlok, yuksak inso-niy fazilatlar hakidagi boshqa muhdddislar asar-larida uchramaydigan hadislari mavjud. "Al-Jo­mi` al- kabiyr" tuzilishi jihatidan kuplab boblarga bulingan. Tahorat, salot, zakot, ruza, haj, janoza, nikoh, tijorat va hokazolar shu boblar jum lasidandir.

Imom at-Termiziyning boshqa asarlaridagi kabi, bu tuplamda ham muallif hadislardan tash-kari gumanitar fanlarning bir kdtor tarmokla-ri (ayniksa, filologiya, tarih va hokazo)ga taal-lukli fikrlarni yozib koldirgan. SHu bone uning ijodiy merosini urgangan kuplab olimlar at-Ter-miziyni bo’yuk muhaddisgina emas, balki arab ada-biy tilining rivojiga muhim hissa kushgan nu-fuzli tilshunos deb ham atashadi. SHuni aytish joizki, at-Termiziy barcha asarlarini fakat arab tilida yozgan.

Ularda ugla davrda bo’lib o’tgan ta-rihiy vokealar turrisida kuplab faktlar, yashab va ijod k,ilib o’tgan olimlar, muhaddislar va mutakallimlar hakdca kimmatli ma`lumotlar mav­jud. Imom at-Termiziy uz asarlarida hadis ilmi bo’yicha ayrim istilohlarni birinchi bo’lib isti-fodaga kiritgan. Imom at-Termiziyning bu muhim asari jahon halklari tillariga kup marta tarji-ma kiliigan. Tuplamning birinchi jildi uzbek tiliga tarjima kilinib, Toshkentda "Sunan" nomi bilan chop etilgan.